Dit jaar is het 106 jaar geleden dat u onbekende geuren rook, andere geluiden hoorde en vreemde gezichten zag. Op het schip Merauke werd u van Java naar Suriname vervoerd. Ontvoerd. Uw naam, data en gegevens werden geregistreerd in opdracht van de Nederlandse Handels Maatschappij (opgericht door koning Willem 1 tevens grootaandeelhouder) Geregistreerd in het financieel belang van de bauxietmijn in Moengo. De naam NHM veranderde in 1991 naar de ABN AMRO. In februari 1920 werd uw voornaam veranderd naar Bok Soetoredjo. De NHM wist niet dat ‘Bok’ geen voornaam is maar een positie in de familie aangeeft. Uw voornaam is met liefde en veel zorg uitgekozen door uw ouders. Je naam is een cruciaal onderdeel van je identiteit. De NGM vroeg niet naar uw échte voornaam, Geen registratie waard want uw identiteit had geen financiële waarde. Het belang van een liefdevol uitgekozen voornaam is niet in geld uit te drukken.
De NHM had een herkenningsteken nodig, bij u stond geregistreerd: litteken rechter scheenbeen.
Er staat niet vermeld hoe u aan dit litteken kwam. Bent u gevallen tijdens uw vlucht of heeft u gevochten tijdens de reis? Uw fysieke wond werd verzorgd, werd uw psychische wond ook verzorgd?
In het archief staat uw afreisplaats: Semarang. Hier zit de naam Semar in, een zeer wijze adviseur voor koningen. De lessen van Semar zijn eenvoudig maar diepgaand: “Ware kracht komt voort uit vriendelijkheid, nederigheid en een puur hart.” Zijn rol als spirituele gids maakte hem geliefd bij het Javaanse volk, dat hem zowel als beschermer en als leraar beschouwt. In Wayang voorstellingen vormt Semar samen met Petruk, Bagong en Gareng de brug tussen mensen en de Goden. Uw reis over drie zeeën was de start van een brug naar drie landen: Java, Suriname en Nederland.
Datum begin contract: 27-3-1920. Datum overlijden: 8-2-1936. Ik schrok van deze data, mijn hart klopte in mijn keel en werd duizelig in mijn hoofd. Dus u leefde totaal zestien jaar in Suriname. Toen ik uw foto zag, brak ik… U oogt terneergeslagen, verdoofd, verdrietig, alleen…
De Nederlandse Handels Maatschappij noteerde een vrouw van 24 jaar, ik en velen met mij zien een kind tussen de 10 en 14 jaar. Wat u destijds niet wist is dat de leeftijd van contractarbeiders officieel verlaagd werd naar 14 jaar. Hoe jonger hoe makkelijker te beïnvloeden, verstevigde hun macht was hun gedachte.
Ik vroeg me af hoe de 52 dagen durende bootreis voor u was? Er is een bekende foto van een groot schip met Javaanse mensen die spullen dragen en een hutkoffer tillen terwijl ze van de loopplank afdalen. Op basis van deze foto zei een bekende Surinaamse radiopresentator in Amsterdam dat Javaanse contractarbeiders het heel erg luxe hadden vergeleken met zijn tot slaaf gemaakte voorouders. Zijn reactie was de start voor mijn speurtocht. De bekende foto dateert van 1925, dat is 62 jaar nádat de slavernij werd afgeschaft. Officieel in 1863, in de praktijk pas in 1873. De afschaffing werd mogelijk gemaakt door de afkoopsom van 12 miljoen gulden, dit was de onverbiddelijke eis van slavenhouders om de tot slaaf gemaakte Afrikanen als vrij mens te laten leven. Een ander tot slaaf maken was bij de wet verboden, een ander tot contractarbeider maken niet. In het artikel van ibu Hariëtte Mingoen onthulde zij dat de 12 miljoen gulden “wisselgeld” was in de hoge winst vanuit het Cultuurstelsel, een belastingsysteem op Java bedacht door het VOC. De Javanen zwoegden op het land, leden bittere armoede of hongersnood waardoor honderdduizenden Javanen stierven. Hun opofferingen hebben mede gezorgd voor de welvaart in Nederland, hebben gezorgd voor de afkoopsom van 12 miljoen gulden. Deze feiten staan niet in de geschiedenisboeken van Nederland en Suriname. Nog niet. Als zij en wij dit weten dan wordt er met meer trots en respect gekeken en gehandeld. “De manier hoe je ernaar kijkt bepaalt hoe je ermee omgaat.” Angst breekt een manier. Liefde creëert een manier. Zo ontstaat ruimte voor gedeelde trots vanuit een gedeeld verleden voor een gedeelde toekomst. De fysieke ketens zijn officieel verbroken in 1863, de mentale ketens rammelen nog in 2026….
Lieve simbah buyut Soetoredjo, deze feiten kon u niet weten want het werd pas in de 21e eeuw bekend gemaakt na zorgvuldig onderzoek. In 2023 toonden minister Dijkgraaf, minister-president Rutte en Z.M. koning Willem-Alexander hun erkenning voor deze feiten, zij boden hun excuses aan en vroegen om vergiffenis. Ik vraag me af hoe u gereageerd zou hebben? Zou u als kind, als vrouw, als moeder gereageerd hebben? Misschien heel rauw en ongecensureerd, begrijpelijk! Of misschien zou u reageren met: “Vasthouden aan negatieve energie is zelf vergif drinken en verwachten dat de ander dood gaat.” Met compassie helen littekens beter. Compassie zit in de Javaanse taal, omgangsvormen en manier van leven verweven.”
Ik probeerde me voor te stellen hoe het voor u was als jong meisje in een onbekend land vol gevaren? De gevaren van roofdieren op vier poten maar ook de roofdieren op twee benen. Ik hoop dat geen enkel roofdier uw pad kruiste. Op dit pad ervaar je dat angst bevriest, schaamte verlamt, verdriet verzwakt. Ook ik heb dit gevoeld. Anno 2026 tonen onderzoeken aan dat 1 op de 3 vrouwen slachtoffer is van seksueel geweld. Schokkend te lezen dat 48% van de meisjes vóór hun 18e levensjaar te maken krijgen met een strafbaar feit van grensoverschrijdend gedrag. En 1 op de 6 mannen is slachtoffer waardoor er drie opvanghuizen zijn voor mannen in Nederland. In uw tijd was er geen onderzoek, geen opvanghuis, geen beleid, geen juridische bescherming, geen psychologische hulp. Uw wens dat dit er wél zou zijn voor uw nazaten, uw vriendinnen en alle vrouwen en mannen is uitgekomen. Matur nuwun voor uw wens. Ik blijf dit ook wensen want de cijfers zijn spijtig genoeg niet hoger geworden na 106 jaar tijd.
In 1920-1921 was er een malaria epidemie in heel Suriname en Moengo was extra ideaal voor de mug die je urine zwart kleurde door de zwartwater koorts, een extra complicatie bij malaria. Vanaf uw aankomst moest u waakzaam blijven, ik hoop dat er (on)zichtbaar over u gewaakt is.
Lieve simbah buyut Soetoredjo, hoe was uw eerste jaar op Moengo? Hoe zag uw leven eruit bij de bauxietmijn? De natuurerts bauxiet is grondstof voor aluminium om vliegtuigen te bouwen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zamelde Suriname geld in zodat het Prins Bernhard fonds een gevechtsvliegtuig en een torpedojager kon kopen. De strategie van de geallieerde luchtmacht speelde een doorslaggevende rol in het winnen van de Tweede Wereldoorlog. Ook uw werk bij de bauxietmijn was hiervoor van betekenisvolle bijdrage. De betekenis van de Hongerwinter in 1944-1945 werkt nog generaties door. Er stierven minstens 20.000 mannen, vrouwen en kinderen door de honger en temperatuur van minus 15 graden. Destijds kreeg het betekenis voor alle vrouwen in Suriname, in de tropische hitte leerden zij voor het eerst om truien, sjaals en sokken te breien. Als teken van saamhorigheid. Er werden hulpgoederen ingezameld en met vliegtuigen vervoerd naar Nederland. Als teken van naastenliefde. De vrouwen in heel Suriname maakten koekjes en ander lekkers. Als teken van compassie. Als teken van dankbaarheid voor de hulp tijdens en direct na de Tweede Wereldoorlog, schonk Nederland een standbeeld van drie jonge vrouwen aan Suriname.
Vanaf 1920 stond uw nieuwe huis in Moengo, ik hoop dat u er ook uw thuis van heeft kunnen maken. Tot 1923 bood Moengo ruimte voor 1300 mensen, verdeeld in vier groepen; Amerikanen, Franse vluchtelingen, West-Indische Creolen en Javanen. De Amerikanen hadden Moengo gesegregeerd ingericht, een strikte scheiding tussen huidskleuren, rol en functies. Hoe heeft u deze strikte scheiding ervaren nadat u van uw moeder werd gescheiden? Uw moeder, uw familie knuffelden uw huidskleur net zoals de Indonesische zon u omhelsde. Ik hoop dat die knuffels, snuifzoenen en omhelzingen u heeft gedragen op moeilijke momenten. Ik erken dat de Tweede Wereldoorlog is gewonnen mede dankzij uw rol en bijdrage. Hoe klein of groot ook, het deed ertoe, u deed ertoe. Door de segregatie had u weinig waarde in de ogen van Alcoa, in mijn ogen blijft u van onschatbare waarde.
Lieve simbah buyut Soetoredjo, hoe zagen uw dagen in de brandende zon en klamme nachten eruit? Ik hoop dat u veilig was. Ik hoop dat u veel heeft gelachen, gezongen en gedanst. Ik hoop dat u lekker kon eten en drinken. Goed en genoeg. Ik hoop dat u dat ook voelde; goed en genoeg. Ik hoop dat men rekening hield met uw maandbloeding. Ik hoop dat u getroost werd als u uw moeder miste. Ik hoop dat er ook goed voor u werd gezorgd. U kreeg vier kinderen in zeven jaar tijd. Als u echt elf jaar was dan werd u voor het eerst moeder op uw dertiende jaar, u noemde uw eerstgeboren kind Paidih. Toen u vijftien jaar was bent u bevallen van uw tweede zoon; mijn opa Paidin. Mijn opapa. Op 15 augustus 1928 werd u moeder van uw enige dochter Paidjem. Op 15 maart 1929 was u zeven maanden zwanger en bracht uw zoon Paimin ter wereld die maar liefst 97 jaar oud werd. In uw tijd was er geen couveuse en geen ambulance want Moengo was alleen via de Cottica-rivier bereikbaar tot december 1928. De kracht van een baarmoeder, het leven en het moederschap blijft wonderbaarlijk. Net als de medicinale werking van planten, de waardevolle kennis die de Marrons bezitten, zij woonden al in Cottica/Moengo al lang voordat Alcoa kwam.
Lieve simbah buyut Soetoredjo, als u 11 jaar was bij aankomst dan werd u slechts 27 jaar... Als u 24 jaar was zoals genoteerd door de Nederlandse Handels Maatschappij dan werd u slechts 40 jaar oud. Uw zoon/mijn opapa was 11 jaar toen u stierf. Kon hij afscheid nemen en rouwen? Hij sprak niet met woorden over u. Tussen de stiltes in zijn reacties waren zijn herinneringen aan u en aan zijn jeugd voelbaar. Ik zag, hoorde en voelde zijn herinneringen in mijn opvoeding. Uw speciale herinneringen aan Java is uw zoon/mijn opapa bijgebleven. Hoe u liefdevol sprak over Java heeft uw zoon onthouden. Uw wens om terug te keren naar Java is niet gelukt. Het is uw zoon wel gelukt om terug te keren naar het land waar uw navelstreng begraven ligt. Uw zoon wilde ook zijn laatste adem uitblazen op Java, dat was zijn wens. Dit lukte niet, uw zoon is begraven in Waalwijk. Het lukte mij heel lang niet om te rouwen. Tien jaar later ontdekte ik waarom het niet lukte. Afscheid nemen is een ding binnen de familie, ik heb er nu mijn ding van gemaakt om mensen hierbij te begeleiden.
Uw leven vormt een brug waar ik verder op loop. Bij de ene stap draag ik uw gemis, uw verdriet, uw angst, uw koppigheid, uw schaamte, uw onzekerheid, uw eenzaamheid. Bij de andere stap draag ik uw hoop, uw moed, uw creativiteit, uw verantwoordelijkheidsgevoel, uw eigen-wijsheid, uw veerkracht en uw compassie. En bij elke ademhaling draag ik nederig uw liefde. Er is een Javaans spreekwoord: “Een persoon die zijn voorouders niet herinnert, is als een boom zonder wortels.” De Javaanse beschaving heeft benamingen voor 18 generaties, omdat elke generatie van betekenis is. Zijn geweest. En zullen blijven. Zij hebben ons voorwaarts gedragen en wij dragen hun voort. Matur sembah nuwun sanget voor uw erfenis. Met diepe buiging zeg ik u dank met veel respect en eerbied.
Uw putu buyut (achter kleinkind); Monique Koosman
PS. Uw putu canggah (achter-achter kleinkind); Ramona Amatsetam bouwt bewust verder aan onze brug.
